Ambedkarites, Anurag Kashyap and Twitter

After thinking for two days whether to respond to the Wire article on Anurag Kashyap controversy or not, I have decided to blog about it. The way Kashyap wrote about participating in the anti-Mandal Commission protests in 1990, it felt like he was boasting about it.

The article does not disagree with this. But the author Parth Pandya thinks Ambedkarites should have ignored the tweet or at least not have called him a casteist.

Kashyap subsequently clarified that he was not boasting about his participation in the anti-Mandal protests nor does he oppose reservations for Other Backward Classes (OBCs). Many Ambedkarites actually congratulated Kashyap for this tweet and the controversy should have ended there.

I do not know any other Bollywood figure that has supported reservations so unequivocally and therefore it was an important moment. Some upper castes have reluctantly accepted reservations for Scheduled Castes (SCs) and Scheduled Tribes (STs) as inevitable but many of them still think reservations for OBCs are unnecessary and unjust. This kind of thinking is common even among journalists and academics, Pratap Bhanu Mehta and Dipankar Gupta being primary examples.

Upper caste students routinely mock, ridicule and harass SC, ST and OBC students in colleges and university campuses for availing of reservations. They make Bahujan students feel undeserving. It affects Bahujan students’ self esteem and confidence, causes them mental distress, and sometimes, combined with other factors, leads to them ending their life (remember Payal Tadvi’s case).

When a public figure like Kashyap boasts about participating in anti-Mandal protests in the same breathe as opposing Citizenship Amendment Act (CAA), it normalizes hatred towards reservation policy. Anti-Mandal protests were reactionary unlike protests against the CAA. The two do not belong in the same sentence. When people ask Ambedkarites to not challenge normalization of hate against reservations, they are basically saying we do not care about the mocking, bullying and harassment thousands of Bahujan students face in colleges and universities every year.

Kashyap actually stands out as a more mature figure than the ones criticizing Ambedkarites. Kashyap took the opportunity to clarify his stance so the issue would end there. It should be noted here that no Ambedkarite said anything about Kashyap’s role in the current anti-CAA protests. Nobody said that since Kashyap had participated in anti-Mandal protests, he should not participate in anti-CAA protests. Therefore, I do not understand a sentence like “It can therefore ill-afford to turn away potential allies by intellectualising the streets too.” First of all, criticising someone for opposing reservations is not “intellectualising”. It is a very simple criticism. Second, how does it turn away potential allies?

I anyway do not understand this concept of ally. Kashyap is participating in protests in his individual capacity. So the only person who can stop him from participating in protests is Kashyap himself. Activists do not work under one single banner. Some activists work in individual capacity, some are part of amorphous groups while some work in formal organizations. These activists are not a unified set, nor do they bring same commitment to a particular cause. Also, activists do not use the same tools, methods or strategies for furthering their causes. If you understand these basic things, you would also understand that ordinary Ambedkarites on Twitter cannot come in the way of Kashyap’s activism. Also, movements do not fail because activists criticize each other healthily, the reasons are probably the opposite — lack of communication, miscommunication or talking behind each other’s backs.

ओबीसींची जातीनिहाय जनगणना झालीच पाहिजे

ओबिंसीची जातीनिहाय जनगणना व्हावी ह्या ठोस मागणीसाठी रविवार २५ ऑगस्ट २०१९ रोजी वाड्यात घेण्यात आलेली ओबिसी जनजागृती परिषद वाडा तालुक्यासाठी अत्यंत महत्वाची होती. वाडा तालुक्यातील बहुजन समाजाला राजकीय व सामाजिक चेतना प्राप्त व्हावी ह्यासाठी अशा कार्यक्रमांची व त्यानिमित्ताने होणाऱ्या वैचारिक घुसळणीची खूप गरज आहे.

वाडा तालुक्यातील गावांना किंवा पूर्ण तालुक्याला आपलं सार्वभौम अस्तित्व नाही. भारतीय लोकशाही राज्याची स्थापना झाल्यापासून दिल्लीत (संसदेत) व मुंबईत (विधानसभेत) घेतल्या जाणाऱ्या निर्णयांचा तालुक्यावर प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष परिणाम होत असतो. त्यामुळे एका बाजूला तालुक्यातील समाजव्यवस्था समजून घेतानाच देश नाही तरी किमान महाराष्ट्राची समाजव्यवस्था, राजकारण, सांस्कृतिक वातावरण व त्यातील ओबिसी समाजाची स्थिती समजून घेणे जरुरी आहे. आणि ओबीसी समाजाची अचूक स्थिती समजायची असेल तर जनगणनेला पर्याय नाही.

ओबीसी जनजागृती परिषदेत बोलताना सुनील देवरे

प्रत्येक दहा वर्षांनी भारताची जनगणना होते. त्यासाठी सरकारची प्रचंड यंत्रणा कामी लागते. जनगणनेमध्ये अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमाती यांची जातीनिहाय जनगणना होते. त्यामुळे आपल्याला अनुसूचित जातींची व अनुसूचित जमातींची अचूक लोकसंख्या माहित आहे (क्रमाने १६.६% व ८.६%). त्यांचा शैक्षणिक, सामाजिक व आर्थिक दर्जा ठाऊक आहे. अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातींबरोबर जनगणनेच्या पाहणीमध्ये इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचा रकाना जोडणे कठीण काम नाही.

१९९० मध्ये व्ही पी सिंग सरकारने मंडळ आयोगाचा आधार घेऊन ओबीसींना २७% आरक्षण लागू केलं व तेव्हापासून ओबीसी ही संज्ञा राष्ट्रीय स्तरावर रुढ झाली. ओबीसींची जनगणना व्हावी ही मागणी २००१ च्या जनगणनेपासूनच होत आहे. २०११ च्या जनगणनेवेळी ह्या मागणीने विशेष जोर धरला होता. पण त्यावेळच्या काँग्रेस सरकारने ओबीसी जनतेच्या तोंडाला पाने पुसली होती. मुख्य जनगणनेमध्ये जातीनिहाय माहिती गोळा करण्यास नकार देऊन सरकाने ‘सामाजिक आर्थिक जात जनगणना’ नावाचा नवीन प्रकार जन्मास घातला. पण त्यातील जातीनिहाय आकडे काँग्रेस व नंतरच्या भाजपच्या सरकारने वेगवेगळी कारणे देऊन बाहेर येऊच दिले नाहीत. आताही भाजप सरकारने ओबीसी जनगणना होईल असं आधी आश्वासन दिलं होतं पण जनगणनेची वेळ जवळ आल्यावर आपला दिलेला शब्द मागे घेतला. सगळेच पक्ष ओबीसी समाजाला कसे गृहीत धरतात त्याचं हे उत्तम उदाहरण आहे.

ओबिसींची जनगणना होण्यास कोणाचाही विरोध असण्याचं कारण नाही. समाजामध्ये चांगले बदल करायचे असतील तर आधी समाज समजून घेणे आवश्यक आहे. ओबिसींची जनगणना झाली तर ओबिसींची शैक्षणिक, सामाजिक व आर्थिक परिस्थिती काय आहे, ओबिसींची लोकसंख्या किती आहे इत्यादी महत्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतील. यामुळे ओबिसींना आपला प्रवर्ग समजून घ्यायला मदत होईल व त्यानुरुप सरकारी धोरणे आणि पुढील राजकारणाची दिशा ठरवता येईल.

ओबीसी समाजाची जनगणना का होत नाही ह्याचं कारण समजण्यास अवघड नाही. जर ओबीसींची लोकसंख्या समजली, त्यांचं मागासलेपण समोर आलं तर अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती व इतर मागासवर्गीय मिळून जो अख्खा बहुजन समाज आहे त्याचं बहुसंख्यत्व सिद्ध होईल आणि उच्चवर्णीय अल्पसंख्य असूनही कसे सगळ्या संसाधनांवर कब्जा मारून बसले आहेत ते चव्हाट्यावर येईल. उच्चवर्णीयांना त्यांचं अल्पसंख्यत्व आणि अल्पसंख्य असूनही देशावरील असलेलं वर्चस्व समोर येऊ नये असं साहजिकच वाटणार कारण एकदा आकडे समोर आले तर जातीविरोधी चळवळीचा जोर आणखी वाढेल जे ब्राह्मणी व्यवस्थेला नको आहे. त्यामूळे सरकार स्वतःहून ओबीसींची जनगणना करणार नाही, सरकारवर ओबीसी जनगणनेसाठी दबाव बनवण्याशिवाय पर्याय नाही.

महात्मा फुले यांचं ‘सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक’ इथे डाउनलोड करा

‘सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक’ हे महात्मा जोतीराव फुले यांनी लिहीलेलं शेवटचं पुस्तक. फुल्यांनी जेव्हा हे पुस्तक लिहायला घेतलं तेव्हा त्यांचं अर्ध शरीर अर्धांगवायूमुळे निकामी झालं होतं. त्यामुळे त्यांनी डाव्या हाताने सर्व लिखान केलं. त्यांनी हे पुस्तक जरी पुर्ण केलं तरी त्यांना ते आपल्या हयातीत छापता आलं नाही. त्यांचा मृत्यू १८९० साली झाला. त्यांच्या मृत्यूनंतर एका वर्षांनी त्यांचा मुलगा यशवंत फुले ह्यांनी हे पुस्तक छापून प्रकाशित केलं.

जीवनामध्ये नितीमत्ता व सत्यवर्तन ह्या गोष्टी खूप महत्वाच्या आहेत. फुल्यांच्या मते ह्या गोष्टी ब्राम्हणी धर्मामध्ये अजिबात नाहीत. ब्राम्हणांचे वेद, पुराणे, ब्राम्हणांचं आचरण ह्यामध्ये अजिबात सुसंगती नाही. फुले शुद्रातीशुद्रांना ब्राम्हणी धर्मापासून दूर जाण्यास सांगत होते. पण त्याचवेळी धर्म ही बाब मानवी जीवनात आवश्यक आहे असं त्यांना वाटत असे. त्यामुळे सत्यशोधक अनुयायांना सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक लिहून एक नवा विचार, नवी नितीमत्ता, नवा धर्म देण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. त्यांनी विश्वाची निर्मिती करणारा एक कर्ता आहे असं मत मांडलं व ह्या विश्वनिर्मात्याला निर्मीक म्हटलं.

त्यांनी आपल्या पुस्तकात नामजप, मूर्तीपुजा, पापपुण्य, स्वर्गनरक, नशीब, वेदपुराणे, जन्म, लग्न, मृत्यू, राशिभविष्य अशा विविध मुद्दय़ांवर विवेचन केलं आहे. त्यांनी ज्या ज्या गोष्टी बुद्धीला पटण्यासारख्या नाहीत त्यांचं खंडण केलं आहे. त्यांनी पारलौकिक गोष्टी नाकारुन इहलोकी (म्हणजे आताच्या जन्माशी संबंधित, आताच्या भवतालाशी संबंधित) धर्माचा, आचरणाचा, सत्याचा पुरस्कार केला. फुल्यांचं सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक म्हणजे सत्यशोधकांचं बायबल आहे. प्रत्येक सत्यशोधकाने ते वाचावं, त्याचं मनन-चिंतन करावं व इतर सत्यशोधकांपर्यंत पोहोचवावं. सार्वजनिक सत्य धर्म पुस्तक डाउनलोड करण्यासाठी इथे क्लिक करा.

महार मांगांच्या दु:खाविषयी — मुक्ता साळवे

ईश्वराने मज दीनदुबळीच्या अंत:करणात आम्हा दुर्दैवी पशुंपेक्षा नीच मानलेल्या दरिद्री मांगमहारांच्या दु:खाविषयी भरविले; तीच जगत्कर्त्याचे मनात चिंतन करून ह्या निबंधाविषयी मी आपल्या शक्तीप्रमाणे हा विषय लिहिण्याचे काम हाती सरसावून घेतले आहे. परंतु बुद्धिदाता व निबंधास फळ देता, मांगमहारांस व ब्राम्हणांस उत्पन्नकर्ता जगन्नाथ आहे.

महाराज, आता जर वेदाधारेकरून आमचा द्वेष करणारे लोक ह्यांच्या मताचे खंडण करावे तर हे आमच्यापेक्षा उंच म्हणविणारे, विशेषे करून लाडूखाऊ ब्राम्हण लोक असे म्हणतात की, वेद तर आमचीच मत्ता आहे. आम्हीच ह्यांचे अवलोकन करावे. तर ह्यावरून उघड दिसते की, आम्हास धर्मपुस्तक नाही. जर वेद ब्राम्हणांसाठी आहेत तर वेदाप्रमाणे वर्तणूक करणे ब्राम्हणांचा धर्म होय. जर आम्हास धर्मसंबंधी पुस्तक पाहण्याची मोकळीक नाही तर आम्ही धर्मरहित आहो असे साफ दिसते की नाही बरे? हर हर! असे वेद की ज्यांचे (ब्राम्हणांच्या मताप्रमाणे) अवलोकन केल्याने महापातक घडते, तर मग त्यांच्या आधारे आचरण केल्याने आम्हाकडेस किती मूर्खत्व (दोष) येईल बरे? मुसलमान लोक कुराणाच्या आधारेकरून, व इंग्रज लोक बैबलच्या आधारेकरून, आणि ब्राम्हण लोक वेदाधारेकरून चालतात. म्हणूनच ते आपापल्या खर्‍या खोट्या धर्माप्रमाणे जास्त कमी आम्हापेक्षा सुखी आहेत असे वाटते. तर हे भगवान, तुजकडून आलेला कोणता धर्म तो आम्हास कळीव, म्हणजे आम्ही सर्व त्यांच्यासारख्या रीतीने अनुभव घेऊ. परंतु ज्या धर्माचा एकानेच अनुभव घ्यावा व बाकीच्यांनी खादाड मनुष्याच्या तोंडाकडेस पहावे. तो व त्यासारिखे दुसरे धर्म पृथ्वीवरून नष्ट होवोत; व असा धर्माचा अभिमान करावा असे आमच्या मनात देखील न येवो.

आम्हा गरीब मांगमहारांस हाकून देऊन आपण मोठमोठ्या इमारती बांधून हे लोक बसले, व त्या इमारतीच्या पायात आम्हास तेल शेंदूर पाजून पुरण्याचा व आमचा निर्वंश करण्याचा उपक्रम चालविला होता. आम्हा मनुष्यास ब्राम्हण लोकांनी गाई म्हशीपेक्षा नीच मानिले आहे. सांगते ऐका, ज्या वेळी बाजीरावाचे राज्य होते त्या वेळी आम्हास गाढवाप्रमाणे तरी मानीत होते की काय? पहा बरे तुम्ही लंगड्या गाढवास मारा बरे; त्याचा धनी तुमची फटफजिती करून तरी राहील की काय? परंतु मांगमहारांस मारू नका असे म्हणणारे कोण बरे? त्यासमयी मांग अथवा महार ह्यातून कोणी तालीमखान्यापुढून गेला असता गुलटेकडीच्या मैदानात त्याच्या शिराचा चेंडू आणि तलवारीचा दांडू करून खेळत होते. अशी जर मोठ्या सोवळ्या राजाच्या दारावरून जाण्याची बंदी तर मग विद्या शिकण्याची मोकळीक कोठून मिळणार? कदाचित कोणास वाचता आले व ते बाजीरावास कळले तर तो म्हणे की हे महारमांग असून वाचतात, तर ब्राम्हणांनी का त्यास दप्तराचे काम देऊन त्यांच्याऐवजी धोकट्या मारून विधवांच्या हजामती करीत फिरावे की काय? असे बोलून तो त्यास शिक्षा करी.

दुसरे असे की, लिहीण्याची बंदी करून हे लोक थांबले की काय? नाही. बाजीरावसाहेब तर काशीस जाऊन धुळीत रहिवासी होऊन तद्रूप झाले पण त्यांच्या सहवासाच्या गुणाने येथील महार तो काय? पण तोहि मांगाच्या सावलीचा स्पर्श होऊ नये म्हणून प्रयत्न करीत आहे. सोवळे नेसून नाचत फिरणार्‍या लोकांचा एवढाच हेतु की, काही लोकांपेक्षा आम्ही पवित्र आहो असे मानणे व त्यापासून त्यास सुख वाटते. पण एका शिवण्याच्या बंदीपासून आम्हावर किती दु:खे पडतात ह्याचा ह्या निर्दयांच्या अंतःकरणात द्रव येतो की काय? ह्याच कारणामुळे आम्हास कोणी चाकरीस ठेवीत नाहीत. जर चाकरी मिळण्याची एवढी बंदी तर आम्हास पैसा कोठून मिळणार? बरे, हे उघडच सिद्ध होते की आमचे हाल फार होतात. पंडितहो, तुमचे स्वार्थी आपलपोटे पांडित्य पूजेसहित एकीकडे गुंडाळून ठेवा आणि मी सांगते ह्याजकडेस लक्षपूर्वक कान द्या. ज्या वेळेस आमच्या स्त्रिया बाळंत होतात त्या वेळेस त्यांच्या घरावर छपर सुद्धा नसते म्हणून हीव पाऊस व वारा ह्यांच्या उपद्रवामुळे त्यास किती दु:ख होत असेल बरे! ह्याचा विचार स्वताच्या अनुभवावरून करा. जर एखाद्या वेळेस त्यास बाळंतरोग झाला तर त्यास औषधास व वैद्यास पैसे कोठून मिळणार? असा कोणता तुम्हामध्ये संभावित वैद्य होता की त्याने फुकट औषधे दिली?

मांगमहारांच्या मुलांस ब्राम्हणादिकांच्या मुलांनी दगड मारून रक्त निघाले तर ते सरकारात जात नाहीत. ते म्हणतात की आपणास उच्छिष्ट आणावयास अनुक्रमाने पुढे जावे लागते. असे म्हणून उगीच राहतात. हाय हाय, काय रे भगवान हे दुःख ? हा जुलूम विस्ताराने लिहू लागले तर मला रडू येतं. ह्या कारणास्तव भगवंताने आम्हांवर कृपा करून दयाळू इंग्रज सरकारला येथे पाठविले. आणि आता ह्या राज्यातून आमची जी दुःखे निवारण झाली ती अनुक्रमे लिहिते:-

शूरपणा दाखविणारे व गृहात उंदीर मारणारे असे जे गोखले, आपटे, त्रिकमजी, आंधळा पानसरे, काळे, बेहरे हे निरर्थक मांगमहारांवर स्वाऱ्या घालून विहिरी भरीत होते, व गरोदर बायकांसही देहांत शासने करीत होते ती बंद झाली; आणि पुणे प्रांती मांगमहारांवर कल्याण करणारे दयाळू बाजीराव महाराजांच्या राज्यात अशी अंदाधुंदी होती की ज्याच्या मनात वाटेल त्याने महारमांगांवर नाना प्रकारची तुफाने घेऊन शेंदाड शिपायासारखा जुलूम करीत होते; ती बंद झाली. (किल्ल्याच्या) पायात घालण्याची बंदी झाली. आमचा वंशहि वाढत चालला. मांगमाहारांवर ह्यातून कोणी बारीक पांघरूण पांघरले असता ते म्हणत कि, ह्यांनी चोरी करून आणले, हे पांघरून तर ब्राम्हणानेच पांघरावे. जर मांगमहार पांघरतील तर धर्म भ्रष्ट होईल असे म्हणून ते त्यांस बांधून मारीत, पण आता इंग्रजाच्या  राज्यात ज्यास पैसे मिळेल त्याने घ्यावे. उंच वर्गातील लोकांचा अपराध केला असता मांगाचेकिंवा महाराचे डोके मारीत होते ती बंद झाली. जुलमी बिगार बंद केली. अंगाचा स्पर्श होऊ देण्याची मोकळीक कोठे कोठे झाली. गुलटेकडीच्या मैदानात चेंडू दांडू खेळण्याची बंदी झाली. बाजारात फिरण्याची मोकळीक झाली. 

आता निःपक्षपाती दयाळू इंग्रज सरकारचे राज्य झाल्यापासून एक चमत्कारिक गोष्ट झाली आहे ती लिहिताना मला मोठे आश्चर्य वाटते. ती अशी कि जे ब्राम्हण आम्हांस वर सांगितल्याप्रमाणे दुःख देत होते, तेच आता माझे स्वदेशीय प्रिय मित्र बंधू आम्हांस ह्या महान दुःखातून बाहेर काढण्याविषयी रात्रंदिवस सतत मेहनत घेतात. परंतु सर्वच ब्राम्हण घेतात असे नाही. त्यातून ज्यांचा विचार सैतानाला नेला आहे ते पूर्वीसारखाच आमचा द्वेष करतात. आणि जे माझे प्रिय बंधु आम्हांस बाहेर काढण्याविषयी प्रयत्न करतात त्यांस म्हणतात कि तुम्हांस जातीबाहेर टाकू. 

आमच्या प्रिय बंधूंनी मांगमहारांच्या मुलांच्या शाळा मांडल्या आहेत. व ह्या शाळांना दयाळू इंग्रज सरकारही मदत करितात. म्हणून मांडलेल्या शाळांना फारच साहाय्य आहे. अहो दरिद्रांनी व दुःखानी पिडलेले मांगमहार लोक हो, तुम्ही रोगी आहात, तर ज्ञानरूपी औषध घ्या. म्हणजे तुम्ही चांगले ज्ञानी होऊन तुमच्या मनातील कुकल्पना जाऊन तुम्ही चांगले नीतिवान व्हाल; तर तुमच्या रात्रंदिवस ज्या जानवराप्रमाणे हाजऱ्या घेतात त्या बंद होतील, तर आता झटून अभ्यास करा म्हणजे तुम्ही ज्ञानी होऊन कुकल्पना करणार नाही; परंतु हेही माझ्याने सिद्ध करवत नाही. ह्यास उदाहरण, जे शुद्ध शाळेत शिकलेले पटाईत सुधारलेले म्हणवितात तेही एखाद्या वेळेस रोमांच उभे राहण्याजोगे वाईट कर्म करितात, मग तुम्ही तर मांगमहारच आहात.

(ज्ञानोदय, १८५५)

पुस्तक परिक्षण: सत्यशोधकीय नियतकालिके

अरुण शिंदे यांचं ‘सत्यशोधकीय नियतकालिके’ हे पुस्तक सत्यशोधक चळवळीचा इतिहास समजून घेण्यासाठी एक महत्वाचा दस्तावेज आहे. सत्यशोधक चळवळीची अधिकृत सुरुवात सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेपासून म्हणजे १८७३ पासून झाली असं म्हणता येईल. जोतीराव फुल्यांनी त्यांच्या हयातीत ह्या चळवळीचं नेतृत्व केलं. पण फुल्यांच्या १८९० मधील मृत्यूंनंतर ही चळवळ थंडावली, किंबहुना मृतगत झाली असं समजलं जातं. शिंदे हे मत आपल्या पुस्तकात सप्रमाण खोडून काढतात.

कृष्णराव भालेकर यांनी १८७७ साली ‘दीनबंधू’ नावाचं नियतकालिक सुरू केलं जे पहिलं सत्यशोधकीय पत्र होतं. (दीनबंधू १८९० च्या दशकात मुंबईतील कामगार चळवळीचे नेते सत्यशोधक मेघाजी लोखंडे ह्यांच्याकडे आलं.) १८७७ ते १९३० या काळात साठहून अधिक सत्यशोधकीय नियतकालिके निघाली. ह्या नियतकालिकेंचे अंक तपासून शिंदे हे सोदाहरण दाखवून देतात की फुल्यांपश्चातही सत्यशोधक चळवळ नुसती जिवंतच नव्हती तर सत्यशोधक जलसे, विविध सभा, नियतकालिके, कार्यकर्त्यांचं जाळं, त्यांचा लोकसंपर्क यांमार्फत गावागावांमध्ये पसरली होती.

पुस्तकाचं मुखपृष्ठ

शिंदे पुस्तकाच्या नावाला जागून सत्यशोधकीय नियतकालिकांचा जीवनपट वाचकासमोर सादर करतात. ह्या नियतकालिकांचे बहुतेक संपादक केवळ पत्रकार नव्हते तर सत्यशोधक चळवळीचे खंदे शिलेदारसुद्धा होते. त्यामुळे त्यांनी जे विषय हाताळले ते चळवळीशी सुसंगत होते. त्यामध्ये बऱ्याचदा कार्यकर्त्याचा प्रचारकी आवेशसुद्धा असे. जातीव्यवस्था व धार्मिक रुढीपरंपरांमुळे समाजाची अधोगती ह्या विषयांवर सत्यशोधक पत्रकारांनी/विचारवंतांनी चौफेर लेखन केलं. शेतकऱ्यांचे प्रश्न, प्राथमिक शिक्षणाचा प्रश्न, विविध प्रकारच्या अंधश्रद्धा वगैरे मुद्दे जे बहुजनांच्या जीवनाशी निगडीत होते ते ह्या नियतकालिकांच्या केंद्रस्थानी होते. ब्राम्हणी नियतकालिकांना एक ठोस बहुजनवादी पर्याय म्हणून ह्या नियतकालिकांनी आपली भूमिका चोखपणे बजावली.

सत्यशोधकीय नियतकालिकांमधून केवळ लेख व बातम्याच नाही तर कथा, कादंबऱ्या, अखंडसारख्या पद्य रचनासुद्धा प्रसिद्ध झाल्या. मुकुंदराव पाटील सोमठाणे ह्या अहमदनगरमधील छोट्याशा गावातून ‘दीनमित्र’ हे वृत्तपत्र चालवत. पुढे १९२० मध्ये त्यांनी ते तरवडी ह्या गावी हलवले. शिंदे लिहीतात, “मुकुंदराव पाटील हे भारतातील पहिले ग्रामीण पत्रकार होते. सोमठाणे व तरवडी ही सुमारे ५०० ते ९०० लोकसंख्येची छोटी गावे होती. पक्के रस्ते, वीज किंवा कसल्याच आधुनिक सोयी नव्हत्या. साधी एस. टी. बसही जात नव्हती. अशा या छोट्या गावांतून १९१० ते १९६७ पर्यंत सलग ५७ वर्षे ‘दीनमित्र’ प्रकाशित झाले. मुकुंदराव पाटील यांनी ‘दीनमित्र’च्या माध्यमातून जीवनाच्या अखेरपर्यंत बहुजन समाजाच्या प्रबोधनाचे कार्य एकनिष्ठपणे व स्वार्थत्यागपूर्वक केले.

सत्यशोधकीय पत्रकारांमध्ये अजून एका नावाची विशेष नोंद घेतली पाहिजे ते म्हणजे तानुबाई बिर्जे यांचं. तानुबाईंचे पती वासुदेवराव बिर्जे १९०५ पासून मुंबईतून’ दीनबंधू’ चालवत. त्यांचा १९०८ मध्ये अकाली मृत्यू झाला. त्यानंतर तानुबाई बिर्जेंनी १९१३ पर्यंत ‘दीनबंधू’ची धुरा समर्थपणे सांभाळली. शिंदे लिहीतात, “१९०८ ते १९१३ या काळात बहुजन समाजातील एक स्त्री पती निधनानंतर प्रस्थापित ब्राम्हणी व्यवस्थेशी व त्यांच्या आक्रमक प्रसारमाध्यमांशी सामना करीत, गरीब, अडाणी, पीडित, कुणबी, दलित, स्त्री व मागास जनसमूहांच्या शोषणमुक्तीचा व उन्नतीचा आवाज मुखर करीत परिवर्तनवादी विचाराचे पत्र यशस्वीपणे चालविते, ही बाब मराठी पत्रकारितेच्या इतिहासात एकमेवाद्वितीय व सुवर्णाक्षरांनी नोंदविण्यासारखी आहे.”

पण शिंदेंचं पुस्तक केवळ चळवळीची पत्रे व त्यांचे पत्रकार जाणून घेण्यासाठीच नाही तर एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी व विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला सत्यशोधक चळवळीचं विचारविश्व कसं होतं हे समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचं आहे. पहिल्या व दुसऱ्या पिढीच्या सत्यशोधकांनी त्याकाळच्या चर्चा ज्या बेरकीने व कधीकधी आपल्या उपहासात्मक शैलीने हाताळल्या (विशेषतः मुकुंदराव पाटील) त्यातून आपल्याला बरंच काही शिकण्यासारखं आहे. आज समाजाचा चेहरामोहरा पूर्ण बदलून गेला आहे पण जातीव्यवस्थेचा प्रश्न आपल्यासमोर अजूनही तसाच आ वासून उभा आहे. त्यामुळे प्रत्येक बहुजनाला आपल्यातील सत्यशोधक जागा करण्याची गरज आहे व सत्यशोधक कार्यकर्ते व विचारवंतांचा आदर्श सतत आपल्या डोळ्यासमोर ठेवणे गरजेचे आहे.